In Siberië duikt een mysterieuze stenen kegel van 40 meter hoog op

Een kegel van gebroken kalksteen, veertig meter hoog, ruim 160 meter breed en ongeveer een miljoen ton zwaar, staat midden in een lariksbos op een berghelling.

Er is geen vulkaan, geen inslagspoor en nergens ter wereld bestaat iets vergelijkbaars. Jaarringen in de bomen wijzen erop dat de kegel slechts enkele honderden jaren oud is en wat hem heeft opgeworpen, is sinds 1949 een raadsel.

In de zomer van dat jaar bracht geoloog Vadim Kolpakov het Patom-hoogland ten noorden van het Baikalmeer in kaart, in het kader van de Sovjet-zoektocht naar grondstoffen.

Wat hij op een beboste helling aantrof, beschreef hij later als een volmaakt gevormde berg ter grootte van een flatgebouw van 25 verdiepingen, met een afgeknotte top. Zijn eerste gedachte was dat het om iets door mensen gemaakts moest gaan, zijn tweede dat geen mens zoiets kon bouwen.

Volmaakt gevormde berg

De lokale bevolking kende de plek al lang en meed haar. In hun overlevering heette ze het nest van de vuurvogel en wie er te dichtbij kwam, werd met ziekte en dood bedreigd.

De kegel bestaat volledig uit grijze, gebroken kalksteen uit de ondergrond en heeft de vorm van een vlakke ringwal met een centrale koepel van ongeveer twaalf meter hoog. Op de heuvel groeit geen bos, terwijl de omgeving uit dichte taiga bestaat.

Vijf wetenschappelijke expedities tussen 1963 en 2010 hebben de kegel opgemeten, aangeboord en onderzocht met meetapparatuur voor magnetisme en zwaartekracht, zonder dat de wetenschap het eens werd over een verklaring.

Artikel gaat verder onder de afbeelding.

Kolpakov zelf bleef zijn leven lang geloven dat een meteoriet de kegel had veroorzaakt, een idee dat werd gevoed door de nabijheid van de Toengoeska-explosie van 1908.

Een expeditie in 1963 vond echter geen enkel spoor van een inslag. Bovendien slaat een meteoriet een kuil in de grond en werpt die het materiaal naar buiten, terwijl de Patom-krater juist een heuvel is, waarvan het gesteente van onder naar boven werd verplaatst.

Ook de ouderdom spreekt die verklaring tegen, onderzoek aan de jaarringen van de lariksen toont aan dat de kegel minstens sinds de zestiende eeuw bestaat. Na de expeditie van 2006 verklaarden Russische geochemici de meteoriethypothese daarom voor afgedaan.

Artikel gaat verder onder de afbeelding.

De expeditie van 2005 eindigde nog voordat ze begon, aangezien leider Jevgeni Vorobjov onderweg aan een hartaanval overleed, wat de vloek van de lokale bevolking weer in herinnering bracht.

Latere teams vonden sterk verbrijzelde maar niet gesmolten kalksteen, kleine hoeveelheden strontium en uranium en magnetische afwijkingen in de bodem.

Opvallend is dat de centrale koepel in de loop van de decennia lichtjes omhoog en omlaag beweegt, alsof er onder de kegel iets aan het werk is. Metingen in 2012 brachten bovendien een tektonische breukzone onder de krater aan het licht.

Tektonische breukzone onder de krater

Tegenwoordig strijden twee verklaringen om voorrang. De eerste ziet in de krater een vulkaan zonder magma, ontstaan doordat stoom en gas langs de breukzone uit de diepte opstegen en het afdekkende gesteente verbrijzelden en omhoog drukten.

De tweede verklaring gaat uit van ijs, in de permafrost van Siberië ontstaan heuvels wanneer ingesloten water bevriest en de ondergrond als een zuiger optilt. Een boring tot in de kern, die ijs of gaskanalen zou kunnen aantonen, heeft nog nooit plaatsgevonden.

Volgens die theorie zou een enorme ijskern de kalksteen tijdens de Kleine IJstijd omhoog hebben gedrukt, wat zowel de ouderdom als de beweging van de koepel verklaart. Dat zou echter betekenen dat er onder de kegel nog altijd een smeltend ijslichaam zit.

Dat het raadsel na 75 jaar onopgelost blijft, ligt vooral aan de afgelegen ligging. De krater is alleen per helikopter of na een dagenlange tocht door moeras bereikbaar en sinds 2010 werkte er geen groot team meer ter plaatse.