Archeologen ontdekken zeldzaam heteluchtverwarmingssysteem: dateert uit periode tussen 13e en 14e eeuw

Wie in de middeleeuwen in een klooster woonde, had het in de winter meestal behoorlijk koud. Voor de nonnen van Gnadental in Basel was de eetzaal waarschijnlijk de enige plek waar het echt aangenaam was. Daaronder lag namelijk een ingenieus verwarmingssysteem, dat nu vrijwel compleet is teruggevonden.

De vondst kwam aan het licht op de binnenplaats van de voormalige beroepsschool aan de Petersgraben 52, waar het pand momenteel wordt verbouwd. Archeologen van de Archeologische Bodemdienst van Basel-Stadt stuitten daar op muren en mortelvloeren van het klooster, met daaronder een heteluchtinstallatie in opvallend goede staat.

Op basis van bouwhistorisch onderzoek schatten de onderzoekers dat de verwarming in de 13e of 14e eeuw is aangelegd. Systemen met een stenen kamer komen in Zwitserland nauwelijks voor en ook elders in Europa zijn er maar weinig voorbeelden die zo goed bewaard zijn gebleven als dit vrijwel complete exemplaar uit Basel.

Het kanton Basel-Stadt spreekt daarom van een vondst met Europese betekenis. In plaats van de resten weer af te dekken of af te breken, wil de overheid de installatie behouden en opnemen in de lopende renovatie, al wordt nog onderzocht wat dat betekent voor de verdere planning.

Zo werkte de verwarming onder de eetzaal

Eigenlijk was het principe van de installatie eenvoudiger dan je zou verwachten. Onder de grond lag een stenen kamer die gevuld was met veldstenen, die de warmte lange tijd konden vasthouden en geleidelijk weer afgaven. Daaronder liep een stookkanaal van blokken natuursteen en bakstenen, waarin twee spitsbogen nog altijd op hun oorspronkelijke plek staan.

Wanneer het vuur brandde, leidden schuin geplaatste stenen de hete lucht naar de kamer met veldstenen, die daardoor flink opwarmden. Pas als de rook volledig was verdwenen, gingen de acht afsluitbare openingen in het gewelf open, zodat de warme lucht omhoog kon stromen naar de refter, de eetzaal van de kloostergemeenschap.

Die refter was een van de belangrijkste ruimtes van elk klooster, omdat alle bewoners er meerdere keren per dag samenkwamen om te eten. De archeologen vermoeden dat het een van de weinige verwarmde vertrekken was, zo niet het enige, binnen het hele complex. In de mortelvloer van de eetzaal zijn de openingen naar de installatie nog altijd goed te zien.

Tekst gaat verder onder de post.

Dit bericht op Instagram bekijken

Een bericht gedeeld door Archäologie Basel (@archaeologische_bodenforschung)

3D-model legt de vondst voorgoed vast

Naast de gebruikelijke tekeningen en foto’s maakten de archeologen ook een gedetailleerd 3D-model van de constructie. Volgens het Rijksbureau voor Monumentenzorg in Baden-Württemberg bieden zulke scans grote voordelen, omdat afstanden, lengtes en coördinaten achteraf op elk punt van het model te meten zijn, ook wanneer een onderdeel in werkelijkheid allang is verwijderd of afgedekt.

Dat is geen overbodige luxe, want niet alles wat op de bouwplaats is gevonden, kan na de renovatie blijven bestaan. Een middeleeuwse kerkmuur die eveneens werd blootgelegd, wordt bijvoorbeeld alleen gedocumenteerd, omdat deze door de bouwwerkzaamheden verloren gaat. Tussen de vondsten zat verder een groen geglazuurde kacheltegel, die ook uit het klooster afkomstig is.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Gnadental verrees in de 13e eeuw buiten de toenmalige stadsmuren en werd later door verschillende kloosterordes gebruikt. Na de Reformatie raakten de gebouwen langzaam uit beeld, tot de huidige opgravingen ze weer zichtbaar maakten. In de toekomst krijgt het pand een nieuwe functie als vestiging van de universiteitsbibliotheek van Basel, waar ook het departement Maatschappijwetenschappen van de universiteit zijn intrek neemt.