Waarom wordt de snelheid van schepen gemeten in knopen en met hoeveel km/u komt dat overeen?

Terwijl automobilisten gewend zijn aan kilometers per uur en Amerikanen zweren bij mijlen per uur, blijft de internationale scheepvaart en luchtvaart vasthouden aan een maat die zijn oorsprong honderden jaren geleden heeft. Die keuze lijkt ouderwets maar heeft juist een zeer praktische reden.

De geschiedenis van de knoop begint op zee. Lang voordat er gps-systemen, radarinstallaties en digitale snelheidsmeters bestonden, moesten zeelieden een manier vinden om de snelheid van hun schip te bepalen.

Daarvoor gebruikten zij een zogenoemde loglijn. Dat was een touw met op vaste afstanden knopen erin. Aan het uiteinde zat een houten plankje dat ook wel een drijver genoemd werd, dat in het water werd gegooid terwijl het schip voer.

Vervolgens werd een zandloper omgedraaid. Traditioneel liep die zandloper ongeveer 28 seconden. Terwijl het schip vooruitging bleef dat houten plankje relatief stil in het water liggen waardoor het touw afrolde.

De drijver kon stil in het water blijven liggen

Het aantal knopen dat tijdens die tijd door de handen van de bemanning gleed gaf een indicatie van de snelheid. Hoe meer knopen passeerden, hoe sneller het schip voer en zo ontstond de term “knoop” als snelheidseenheid.

Later werden de meetmethoden veel nauwkeuriger. Mechanische loggen en uiteindelijk elektronische instrumenten namen het werk over. Toch bleef de benaming bestaan. Tegenwoordig staat één knoop gelijk aan één zeemijl per uur. Omgerekend is dat ongeveer 1,852 kilometer per uur.

De reden dat ook vliegtuigen deze eenheid gebruiken heeft alles te maken met navigatie. Een zeemijl is niet willekeurig gekozen. De afstand is gebaseerd op de vorm van de aarde.

Eén zeemijl komt overeen met één boogminuut van een meridiaan. Omdat een graad is verdeeld in zestig minuten ontstaat een directe koppeling tussen afstand en geografische coördinaten.

Artikel gaat verder onder de afbeelding.

Voor navigators was dat een enorme vereenvoudiging. Op kaarten konden afstanden direct worden afgelezen aan de hand van breedtegraden zonder ingewikkelde berekeningen.

Toen de luchtvaart zich in de twintigste eeuw ontwikkelde, werden veel navigatieprincipes uit de zeevaart overgenomen. Piloten werkten met dezelfde geografische coördinaten als scheepskapiteins.

Daardoor werd de zeemijl ook in de luchtvaart de standaard afstandseenheid. De snelheid werd vervolgens uitgedrukt in zeemijlen per uur, oftewel knopen. Die standaard wordt vandaag de dag wereldwijd gebruikt door piloten, luchtverkeersleiders en luchtvaartmaatschappijen.

Daarnaast speelt internationale uniformiteit een belangrijke rol. De luchtvaart is per definitie internationaal. Sommige landen gebruiken kilometers, andere werken met landmijlen.

Eenzelfde eenheid voorkomt misverstanden

Door overal dezelfde eenheid te hanteren worden misverstanden voorkomen. Organisaties zoals de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie (ICAO) en de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) hanteren daarom nog steeds knopen en zeemijlen als wereldwijde standaard.

Ook moderne technologie heeft daar weinig aan veranderd. Hoewel gps-systemen afstanden en snelheden moeiteloos kunnen omrekenen, blijven eigenlijk alle instrumenten in de cockpit en maritieme navigatiesystemen werken met knopen.

Een verkeersvliegtuig dat met 480 knopen vliegt en een containerschip dat 22 knopen vaart gebruiken dus dezelfde historische eenheid die ooit ontstond met een stuk touw, enkele knopen en een zandloper.

Wat begon als een eenvoudige meetmethode voor zeelieden groeide uit tot een internationaal navigatiesysteem dat nog altijd dagelijks wordt gebruikt. De knoop is meer dan een overblijfsel uit het verleden. Het is een praktische standaard die rechtstreeks verbonden is met de manier waarop mensen zich over de aarde verplaatsen en oriënteren.